جدیدترین و آخرین اخبار سردبیر| خبرخوان سردبیر

🔺 تحلیل انتقادی حوادث ۱۸ و ۱۹ دی ماه ۱۴۰۴: واکاوی چندلایه یک بحران امنیتی-اجتماعی و ارزیابی روایت‌های متعارض 21

🔹 ۱. گستردگی جغرافیایی و پراکندگی زمانی درگیری‌ها: برخلاف تصور یک «کشتار متمرکز» (مثلا در یک میدان خاص)، این یک درگیری پراکنده در صدها نقطه مجزا بود. درگیری در یک شهر به آرامی فروکش می‌کرد و همزمان در شهر دیگری شعله‌ور می‌شد. بنابراین، تلفات نیز در طول سه روز و در جغرافیایی به وسعت کل کشور پراکنده شد. جمع جبری تلفات این درگیری‌های متعدد، به رقمی در مقیاس هزاران نفر می‌رسد.

۴۲. ماهیت درگیری: جنگ خیابانی نامتقارن: نیروهای امنیتی، با محدودیت‌های شدید قانونی برای استفاده از نیروی قهری (با هدف حداقل تلفات غیرنظامی) وارد عمل شدند. در مقابل، گروه‌های مسلح، از هیچ حد و مرزی پیروی نکرده و از غیرنظامیان به عنوان سپر انسانی استفاده می‌کردند. آنان با سلاح گرم، نارنجک دست‌ساز و تهدید به حریق، هم به نیروها و هم به مردم عادی حمله می‌کردند [۱۲]. در چنین شرایطی، حتی یک درگیری کوچک در یک پاساژ یا خیابان فرعی می‌توانست به ده‌ها کشته منجر شود. کشته شدن ۴۵۹ نفر از نیروهای مسلح آموزش‌دیده، به تنهایی گواهی بر سطح بی‌سابقه خشونت و مسلح بودن طرف مقابل است. چگونه می‌توان تصور کرد که درگیری‌ای که به قیمت جان این تعداد از نیروهای مجهز تمام شده، برای طرف دیگر بدون تلفات بوده باشد؟

۴۳. چالش بزرگ نبود مدارک تصویری از کشتار سازمان‌یافته: این قوی‌ترین استدلال به نفع روایت رسمی است. مدعیان کشتار جمعی ادعا می‌کنند در طول ۷۲ ساعت، نیروهای دولت به صورت سیستماتیک ده‌ها هزار غیرنظامی را در خیابان‌ها هدف قرار دادند. سوال ساده و کلیدی اینجاست: در عصر گوشی‌های هوشمند با کیفیت تصویری بالا، در شهرهایی با تراکم جمعیت میلیونی، و با وجود حضور صدها خبرنگار و فعال رسانه‌ای مخالف در داخل و خارج، چگونه حتی یک فیلم واضح، طولانی و راستی‌آزمایی شده که چنین عملیات گسترده‌ای را ثابت کند، وجود ندارد؟

ویدیوهای موجود در بهترین حالت، یکی از این چهار حالت هستند: ۱) صحنه‌های درگیری پراکنده و آتش‌گشایی دوطرفه. ۲) تصاویر مجروحان یا اجساد پراکنده که معلوم نیست عامل مرگ چیست. ۳) فیلم‌هایی با منبع‌شناسی مشکوک و قابل ادیت. ۴) تصاویر تکراری از حوادث سال‌های گذشته که برای این رویداد بازنشر شده‌اند. فقدان مطلق یک سند تصویری جامع و مستقل، که نشان دهد ستونی از نیروهای دولتی به سوی جمعیت بی‌سلاح آتش گشوده‌اند، خود بزرگ‌ترین شاهدمدل بر کذب بودن این ادعاست. اگر چنین فاجعه‌ای رخ داده بود، انتشار هزاران تکه فیلم از آن غیرقابل جلوگیری می‌بود. سکوت دوربین‌ها، گویاتر از هر سخنی است.

۴۴. تحلیل آماری مقایسه‌ای: مقایسه با دیگر درگیری‌های شهری مشابه در جهان نیز روشنگر است. برای نمونه، در نبرد «موصل» علیه داعش (۲۰۱۶۲۰۱۷) که یک جنگ تمام‌عیر شهری بود، تلفات غیرنظامیان در برخی روزهای خاص به صدها نفر می‌رسید. وقایع دی ماه ایران، اگرچه در مقیاس کوچک‌تر، اما از الگوی درگیری شهری نامتقارن با حضور عناصر تروریستی پیروی می‌کرد. با در نظر گرفتن تعداد نقاط درگیری و شدت آن، رقم ۱۹۶۸ غیرنظامی کشته شده، متأسفانه، عددی نامعقول و غیرممکن نیست.

۵. واکاوی عوامل مؤثر: از شکست اطلاعاتی تا عملکرد قاطع عملیاتی

بررسی علل وقوع و کیفیت مهار بحران، درس‌های مهمی برای آینده در بر دارد.

۵۱. شکست اطلاعاتی و ارزیابی نادرست تهدید: به نظر می‌رسد نهادهای اطلاعاتی و امنیتی کشور، در سنجش عمق نفوذ و سطح سازمان‌یافتگی گروه‌های اغتشاشگر دچار خطای محاسبه شدند. تصور بر این بود که با گروه‌های پراکنده و معمولی اغتشاش مواجه هستند، در حالی که با شبکه‌ای تا حدی حرفه‌ایی و مسلح روبرو شدند که قابلیت ایجاد درگیری همزمان در سطح ملی را داشت [۱۳]. این غافلگیری اولیه، هزینه‌های انسانی و امنیتی گزافی را تحمیل کرد.

۵۲. عملکرد نیروهای عملیاتی: نقطه قوت بحران. با وجود غافلگیری اولیه، سرعت بسیج، انسجام فرماندهی و سطح فداکاری نیروهای حاضر در صحنه (انتظامی، بسیج، سپاه) قابل ستایش بود. این نیروها در شرایطی دشوار و مبهم، مأموریت خود را با محوریت «حفظ تمامیت ارضی، امنیت ملی و حفاظت از مردم» تعریف کردند. تلفات سنگین آنان، نشان‌دهنده حضور در خط مقدم مقابله فیزیکی است. گزارش‌های میدانی از شهرهای مختلف حاکی از آن است که در بسیاری موارد، نیروهای بسیج و انتظامی با قرار گرفتن بین مردم و اغتشاشگران، مانع از رسیدن آسیب بیشتر به غیرنظامیان شدند [۱4].

۵۳. تصمیم‌گیری جسورانه در قطع ارتباطات دشمن: همانطور که پیش‌تر اشاره شد، قطع اینترنت یک اقدام ضدعملیاتی حیاتی بود. این کار، نه تنها هماهنگی بین هسته‌های اغتشاش را مختل کرد، بلکه مانع از آن شد که تصاویر تحریف‌شده و جنایت‌های ساختگی، فضای روانی کشور و منطقه را بیش از این متشنج کند. اگرچه این تصمیم، هزینه اقتصادی داشت، اما در ترازوی مدیریت بحران امنیتی، منافع آن سنگین‌تر بود.

۵۴. هوشیاری اجتماعی و انسجام ملی: عامل مهارکننده نهایی. برخلاف تصور و آرزوی دشمن، جامعه ایران به صورت یکپارچه در دام اغتشاش نیفتاد. در بسیاری از شهرها، مردم محلات با همکاری نیروهای مردمی (پاسداران محله) از اموال عمومی و شخصی خود حفاظت کردند [۱۵]. مراسم پرشور تشییع شهدای نیروهای امنیتی در سراسر کشور، نشان از عدم مقبولیت اقدامات اغتشاشگران در میان اکثریت جامعه داشت. این «سپر اجتماعی»، امکان گسترش بیشتر بحران را سلب کرد.

۶. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری: تثبیت یک روایت بر پایه منطق و شواهد

با عبور از هیاهوی رسانه‌ای و بررسی منظم داده‌ها، می‌توان به این جمع‌بندی نهایی رسید که روایت رسمی جمهوری اسلامی ایران از وقایع دی ماه ۱۴۰۴، از اعتبار و اتقان به مراتب بیشتری نسبت به روایت معارض برخوردار است. این برتری مبتنی بر چند ستون محکم است:

۱. ستون شفافیت و قابلیت راستی‌آزمایی: دولت با انتشار آمار تفکیک‌شده و بی‌سابقه، و سپس با ارائه فهرست هزاران کشته با جزئیات شناسنامه‌ای، خود را در معرض راستی‌آزمایی عمومی قرار داد. در مقابل، روایت مخالف، فاقد کوچک‌ترین داده شفاف و قابل بررسی است و بر اعداد نجومی و مبهمی متکی است که هیچ نهاد بی‌طرفی نتوانسته آن را تأیید کند.

۲. ستون منطق عملیاتی و جغرافیایی: ترکیب عوامل «گستردگی جغرافیایی درگیری»، «پراکندگی زمانی»، و «ماهیت مسلحانه و تروریستی حمله»، وقوع تلفاتی در مقیاس هزاران نفر (شامل نیروهای دو طرف و غیرنظامیان) را به صورت منطقی توجیه می‌کند. در حالی که سناریوی «کشتار دولتی»، با توجه به پراکندگی نیروها در صدها نقطه، محدودیت زمانی، و مأموریت اصلی آنان (کنترل آشوب)، از نظر عملیاتی ناممکن به نظر می‌رسد.

۳. ستون سکوت بزرگ مدارک: قوی‌ترین دلیل بر بی‌اساس بودن ادعای کشتار سازمان‌یافته، فقدان مطلق هرگونه مدرک تصویری مستقل، جامع و قانع‌کننده از چنین رخدادی است. در عصر حاضر، پنهان کردن یک فاجعه به آن وسعت، غیرممکن است. این سکوت دوربین‌ها، به روشنی نشان می‌دهد که آن فاجعه ادعایی، اصلا رخ نداده است.

۴. ستون تطابق با الگوی رفتاری پیشین: نحوه عمل گروه‌های اغتشاشگر (استفاده از سلاح، حمله به زیرساخت‌ها، اعدام میدانی نیروها) کاملا با الگوی عمل گروه‌های تروریستی وابسته به شبکه‌های برانداز خارج‌نشین همخوانی دارد. این درگیری، ادامه همان جنگ ترکیبی است که در سال‌های گذشته نیز در قالب شورش‌های خیابانی محدودتر تجربه شده بود.

نتیجه‌گیری نهایی: حوادث دی ماه ۱۴۰۴، یک بحران امنیتی ملی تمام‌عیار بود که از ترکیب نارضایتی‌های اجتماعی با عملیات خرابکارانه یک شبکه تروریستی مسلح ایجاد شد. دستگاه حاکمیت، اگرچه در مرحله پیش‌بینی و شناخت اولیه تهدید دچار شکست اطلاعاتی شد، اما در مرحله مقابله و مدیریت بحران، با عملکرد قاطع نیروهای عملیاتی، تصمیم‌گیری‌های جسورانه و بهره‌گیری از هوشیاری نسبی جامعه، توانست از تبدیل یک فاجعه بالقوه به فروپاشی امنیتی جلوگیری کند. روایت رسمی از این واقعه، نه تنها تحت تأثیر احساسات یا ملاحظات سیاسی نیست، بلکه بر پایه مستندات قابل ارائه، منطق عملیاتی و شفافیتی بی‌سابقه استوار شده است. بررسی انتقادی این رویداد، بیش از هر چیز لزوم تقویت توان اطلاعاتی، عمق بخشیدن به گفتمان اعتمادسازی اجتماعی، و حفظ آمادگی تمام‌عیار دستگاه‌های امنیتی برای مواجهه با جنگ‌های ترکیبی آینده را گوشزد می‌کند.



مراجع

[1] «بیانیه ستاد کل نیروهای مسلح در پی حوادث اخیر: دشمن برای براندازی نرم هزینه کرد اما نتیجه نگرفت»، خبرگزاری فارس، ۲۵ دی ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.farsnews.ir/news/14041025000123

[2] سخنگوی شورای عالی امنیت ملی، «جزئیات عملیات تروریستیاغتشاشگری روزهای ۱۸ و ۱۹ دی»، خبرگزاری تسنیم، ۲۸ دی ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.tasnimnews.com/fa/news/1404/10/28/3055678

[3] "Iran: Brutal crackdown on protests leaves hundreds dead", Amnesty International, 15 Jan. 2026. [Online]. Available: https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/01/iranbrutalcrackdownonprotests/

[4] گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، «تحلیل مولفه‌های امنیتی حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴»، گزارش شماره ۲۴۰۵، بهمن ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1801245

[5] سخنگوی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران، «نیروی انتظامی میان معترض و اغتشاشگر تفکیک قائل شد»، خبرگزاری ایرنا، ۲۲ دی ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.irna.ir/news/85012567

[6] «نقشه جغرافیایی درگیری‌های مسلحانه در ۳۱ استان»، پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت کشور، ۲۳ دی ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.moi.ir/fa/news/105234

[7] «وزیر ارتباطات: قطع اینترنت برای خنثی سازی شبکه فرماندهی اغتشاشگران بود»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، ۲۱ دی ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.isna.ir/news/1404102101007

[8] «گزارش ویژه: شمار کشته‌شدگان حوادث دی ماه به ۳۶۵۰۰ نفر رسید»، ایران‌اینترنشنال، ۱۰ بهمن ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.iranintl.com/202601143211

[9] بیانیه شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، «اعلام آمار نهایی جانباختگان وقایع ۱۸ و ۱۹ دی»، پایگاه اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری، ۱ بهمن ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.president.ir/fa/141177

[10] «فهرست اسامی و مشخصات ۲۹۸۶ جان‌باخته حوادث دی‌ماه ۱۴۰۴ منتشر شد»، خبرگزاری آنا، ۵ بهمن ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://ana.ir/fa/news/1029851

[11] «"شمار تاییدشده" جانباختگان اعتراضات از ۶۱۰۰ نفر فراتر رفت»، دویچه‌وله فارسی، ۷ بهمن ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.dw.com/fair/a67543215

[12] «فیلمی از اعترافات یکی از سرکردگان گروه‌های مسلح در دی ماه»، شبکه خبر سیما، ۳۰ دی ۱۴۰۴. [آرشیو]. قابل دسترس در: https://tv.irib.ir/archive//asset_publisher/9Q2T/con⛺/ویدیویاعترافات

[13] «نشست غیرعلنی مجلس با مدیران ارشد امنیتی برای بررسی حوادث دی ماه»، خبرگزاری مجلس شورای اسلامی (خانه ملت)، ۲۷ دی ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.icana.ir/Fa/News/584721

[14] «گزارش میدانی از حفاظت نیروهای بسیج از بیمارستان‌ها در روزهای اغتشاش»، خبرگزاری دفاع مقدس، ۲۴ دی ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.defapress.ir/fa/news/654321

[15] «همکاری مردم و پاسداران محله برای مهار اغتشاش در شهرهای مختلف»، خبرگزاری مهر، ۲۳ دی ۱۴۰۴. [آنلاین]. قابل دسترس: https://www.mehrnews.com/news/5934789